Narzędziem diagnostycznym jest diagnosta. O tym, dlaczego diagnoza ASD i ADHD to coś więcej niż jeden test

Przypomina bowiem o czymś fundamentalnym: narzędzia diagnostyczne są niezwykle ważne, ale same w sobie nie stawiają diagnozy. To diagnosta, wykorzystując swoją wiedzę, doświadczenie kliniczne i umiejętność łączenia informacji, nadaje im znaczenie.

W praktyce diagnostycznej można spotkać się z przekonaniem, że wykonanie jednego konkretnego testu pozwoli jednoznacznie potwierdzić lub wykluczyć ADHD czy spektrum autyzmu. Czasem osoba zgłaszająca się na diagnozę oczekuje przede wszystkim wyniku – najlepiej szybkiego, jednoznacznego i zamykającego temat.

Rozumiem tę potrzebę. Poszukiwanie odpowiedzi często wiąże się z wieloletnim niezrozumieniem własnych trudności, poczuciem odmienności, zmęczeniem czy próbami dopasowania się do oczekiwań otoczenia. Możliwość nazwania swoich doświadczeń może przynieść ogromną ulgę.

Jednak rzetelna diagnoza nie polega na wykonaniu testu i odczytaniu wyniku. Polega na zebraniu informacji z różnych źródeł, ich interpretacji oraz sprawdzeniu, czy tworzą spójny obraz funkcjonowania danej osoby.

ADOS-2, DIVA, Conners 3 czy inne narzędzia mogą dostarczyć bardzo istotnych danych. Każde z nich ma jednak określone zastosowanie i ograniczenia. Wynik pojedynczego badania nie powinien być traktowany w oderwaniu od pozostałych informacji. Także wynik poniżej określonego progu nie zawsze oznacza, że dane trudności można wykluczyć.

W diagnostyce zaburzeń neurorozwojowych szczególnie istotne jest przyjrzenie się historii rozwoju.

ADHD i spektrum autyzmu nie pojawiają się nagle w dorosłości, nawet jeśli dopiero wtedy zostają rozpoznane. Ich objawy mają swoje źródło w okresie rozwojowym, choć nie zawsze były wcześniej zauważane, rozumiane lub właściwie interpretowane.

Dlatego warto pytać nie tylko o to, jak dana osoba funkcjonuje obecnie, lecz także o jej dzieciństwo, relacje z rówieśnikami, sposób komunikowania się, zabawę, zainteresowania, reakcje na zmiany, organizację codzienności czy trudności w środowisku szkolnym.

W przypadku dorosłych diagnozowanych pod kątem ASD lub ADHD szczególnie ważne może być odtworzenie tych doświadczeń na podstawie wspomnień, dostępnej dokumentacji czy informacji od osób, które znały badaną osobę w dzieciństwie. Oczywiście nie zawsze wszystkie te źródła są dostępne.

Wywiad rozwojowy pozwala spojrzeć na trudności w szerszej perspektywie. Pomaga ustalić, czy obecne zachowania wpisują się w długotrwały wzorzec funkcjonowania, czy też pojawiły się w określonych okolicznościach lub w następstwie innych doświadczeń.

To jeden z najważniejszych aspektów diagnozy różnicowej.

Dwie osoby mogą zachowywać się podobnie, a jednak przyczyny ich zachowania mogą być zupełnie inne.

Wycofywanie się z kontaktów społecznych może wiązać się między innymi z odmiennym sposobem przetwarzania sytuacji społecznych, lękiem przed oceną, obniżonym nastrojem, doświadczeniem przemocy lub przeciążeniem. Trudności z koncentracją mogą występować w ADHD, ale również towarzyszyć zaburzeniom lękowym, depresji, przewlekłemu stresowi czy problemom ze snem.

Dlatego w diagnozie nie wystarczy zapytać: „Czy to zachowanie występuje?”.

Przyglądanie się mechanizmom i funkcji zachowania pozwala wyjść poza samą obserwację objawów. To właśnie tutaj wiedza diagnosty i umiejętność formułowania oraz weryfikowania hipotez mają szczególne znaczenie.

Funkcjonowanie człowieka rzadko daje się zamknąć w jednej kategorii diagnostycznej.

Wyobraźmy sobie osobę w spektrum autyzmu, która od dzieciństwa doświadcza trudności w relacjach rówieśniczych. Z powodu swojej odmienności jest wyśmiewana, odrzucana lub doświadcza przemocy. Z czasem zaczyna unikać kontaktów, odczuwa silny lęk w sytuacjach społecznych, traci poczucie własnej wartości i zmaga się z obniżonym nastrojem.

Czy wszystkie te trudności należy wyjaśnić samym autyzmem?

Nie.

Doświadczenia tej osoby mogą prowadzić do rozwoju dodatkowych problemów, takich jak zaburzenia lękowe, depresja czy objawy związane z traumą. W niektórych przypadkach konieczne będzie rozważenie również PTSD. Jednocześnie nie każda osoba w spektrum, która doświadczyła przemocy, rozwinie zaburzenie pourazowe – wymaga to odrębnej oceny.

Spektrum autyzmu może współwystępować z innymi zaburzeniami, a niektóre trudności mogą wzajemnie na siebie oddziaływać. Rozpoznanie jednej diagnozy nie wyklucza kolejnej.

To ważne, ponieważ przypisanie wszystkich problemów jednej przyczynie może sprawić, że część potrzeb pozostanie niezauważona. Osoba może otrzymać wsparcie w obszarze neurorozwojowym, a jednocześnie nie uzyskać pomocy w związku z depresją, lękiem czy konsekwencjami trudnych doświadczeń.

W rzetelnym procesie diagnostycznym ważna jest otwartość na różne możliwości. Także na te, które nie potwierdzają początkowego przypuszczenia osoby badanej lub samego diagnosty.

Jeśli ktoś zgłasza się z podejrzeniem ADHD, zadaniem specjalisty nie jest za wszelką cenę potwierdzić ADHD. Podobnie w przypadku podejrzenia spektrum autyzmu. Zadaniem diagnosty jest sprawdzenie, które wyjaśnienie najlepiej odpowiada zebranym danym, a także ustalenie, czy występują inne trudności wymagające uwagi.

Wymaga to nie tylko znajomości narzędzi, lecz również wiedzy o rozwoju człowieka, psychopatologii, współwystępowaniu zaburzeń i wpływie środowiska. Potrzebna jest umiejętność prowadzenia wywiadu, obserwacji, interpretowania rozbieżności między źródłami informacji i dostrzegania ograniczeń własnych wniosków.

Czasem konieczne jest pogłębienie diagnostyki. Czasem zebranie dodatkowych informacji. Niekiedy warto odroczyć ostateczne wnioski, jeśli materiał jest niewystarczający.

To nie oznacza, że diagnoza jest nieprecyzyjna. Oznacza, że specjalista traktuje odpowiedzialnie swoją rolę.

Warto pamiętać, że diagnoza nie jest wyłącznie odpowiedzią na pytanie: „Co mi jest?”.

Może być również początkiem kolejnych, znacznie bardziej praktycznych pytań:

Dla jednej osoby kluczowe będzie zrozumienie własnego sposobu funkcjonowania i wypracowanie strategii radzenia sobie. Inna będzie potrzebowała psychoterapii, wsparcia w organizacji codzienności, psychoedukacji lub dostosowań w miejscu pracy. Jeszcze inna – pomocy w przepracowaniu doświadczeń odrzucenia czy przemocy.

Dlatego sama informacja o rozpoznaniu, choć może być bardzo ważna, nie zawsze wystarczy. Równie istotne jest przełożenie jej na konkretne działania i wsparcie dopasowane do potrzeb danej osoby.

Zdanie „narzędziem diagnostycznym jest diagnosta” przypomina mi, że za każdym wynikiem stoi człowiek – ze swoją historią, doświadczeniami, zasobami i trudnościami, których nie zawsze da się opisać za pomocą kwestionariusza.

Standaryzowane narzędzia są niezwykle cenne. Pomagają uporządkować obserwacje, zwiększają obiektywność oceny i dostarczają ważnych informacji. Nie zastępują jednak klinicznego rozumowania, diagnozy różnicowej ani uważnego spotkania z osobą badaną.

Diagnoza nie jest po to, żeby wykonać jeden test. Jest po to, żeby lepiej zrozumieć człowieka, jego trudności i potrzeby – a następnie zaplanować wsparcie, które rzeczywiście ma szansę mu pomóc.

I właśnie dlatego w diagnostyce tak ważne są nie tylko narzędzia, z których korzystamy, ale również wiedza, doświadczenie, uważność i odpowiedzialność osoby, która je wykorzystuje.